Quản trị rủi ro trong đầu tư chứng khoán (Phần 2)

 *******************

Tuyên bố miễn trừ trách nhiệm

Bài viết thể hiện quan điểm cá nhân của người biên soạn và chỉ nhằm mục đích chia sẻ thông tin, hoàn toàn không có mục đích thương mại hoặc khuyến nghị đầu tư. Anh chị em vui lòng xem đây là một tư liệu tham khảo và tự chịu trách nhiệm với các hoạt động đầu tư của bản thân.

*******************

Mở đầu:

Trong kì trước, mình đã giới thiệu với anh chị em về các biến số của thị trường và nền kinh tế. Trong kì này, mình sẽ giới thiệu với anh chị em cách áp dụng các biến số đó để đánh giá các biến động và dự phóng hướng đi của thị trường chứng khoán.

4. Mô hình TARA và quản trị rủi ro cho danh mục đầu tư

Mô hình TARA (từ khoá trong Tiếng Anh là “TARA framework”) là một công cụ để đánh giá và quản trị rủi ro hệ thống dựa trên hai biến số chính là xác suất (probability) xảy ra biến cố và ảnh hưởng (impact) của biến cố. TARA đại diện cho 4 hành động mà nhà quản trị danh mục có thể thực hiện khi đối mặt với rủi ro, bao gồm: Transfer (chuyển đổi rủi ro), Avoid (Tránh rủi ro), Reduce (giảm thiểu rủi ro), và Accept (chấp nhận rủi ro). Đối với nhà đầu tư chứng khoán, tránh rủi ro (Avoid) có thể hiểu là bán đi phần lớn cổ phiếu để nắm giữ tiền mặt. Ở mức thấp hơn, giảm rủi ro (Reduce): là bán bớt một phần danh mục cổ phiếu, chủ yếu là các cổ phiếu có beta cao, để nâng tỷ trọng tiền mặt trong danh mục. Việc này khác với chuyển đổi rủi ro (Transfer), khi mà nhà đầu tư bán cổ phiếu beta cao và mua vào các cổ phiếu beta thấp để giảm tính biến động cho danh mục. Trong khi đó, chấp nhận rủi ro (Accept) là khi nhà đầu tư chấp nhận mất một phần lãi hoặc chịu lỗ trong thời gian ngắn xảy ra biến cố để thu lại một lợi nhuận kì vọng cao hơn trong tương lai, việc mà thị trường vẫn hay gọi là gồng lỗ hoặc gồng lãi.

Để sử dụng mô hình TARA, trước hết, người đầu tư cần dự phóng ảnh hưởng của những biến số đã lựa chọn ở trên cũng như khả năng chúng xảy ra trong tương lai gần. Cách đơn giản để thực hiện những dự phóng này là chấm điểm khả năng và tác động của biến cố có thể xảy ra theo thang điểm 5 hoặc 10 điểm. Chẳng hạn, để đánh giá ở thời điểm 08/05/2024 về khả năng tỷ giá có thể căng thẳng trong tháng 5 và đầu tháng 6 năm 2024, mình chấm điểm 5/5 cho xác suất xảy ra vì cho rằng việc này gần như chắc chắn xảy ra (tỷ giá sẽ tiếp tục căng thẳng) tuy nhiên chấm điểm 4/5 cho tác động của biến cố này bởi mình nghĩ tác động dù vẫn lớn, nhưng đã bớt phần nghiêm trọng do thị trường đã hấp thụ ảnh hưởng tiêu cực của vấn đề này trong giai đoạn trước. Hoặc để đánh giá về rủi ro lạm phát tăng cao trong giai đoạn sau đó, mình chấm điểm 4 cho xác suất xảy ra và điểm 3 cho mức độ ảnh hưởng. Lí do là lạm phát có khả năng tăng lên trong khoảng tháng 5 đến tháng 7 năm 2024 do nền giá cả rất thấp trong cùng kì năm 2023 nhưng tác động là không quá ghê gớm bởi thực tế lạm phát tăng do cách tính nhiều hơn là do giá cả tăng. Cứ như vậy, chúng ta sẽ chấm điểm cho từng biến số và nhận được một bộ dữ liệu đánh giá các biến cố của thị trường và đưa dữ liệu này lên một biểu đồ thể hiện mối tương quan giữa xác suất xảy ra biến cố và ảnh hưởng của biến cố. Anh chị em có thể nhìn ví dụ về một biểu đồ như vậy trong hình 1, 2, 3 bên dưới. Ngoài ra anh chị em có thể tìm thấy file dữ liệu trong tập tin đính kèm.

Các chấm đỏ thể hiện cho các biến cố có thể xảy ra đối với thị trường. Một cách đơn giản, khi phần lớn các biến cố tập trung ở vùng nào thì nhà đầu tư nên cân nhắc hành động phù hợp với bối cảnh ở vùng đó. Chẳng hạn như trường hợp trong hình 1 dưới đây, các chỉ báo cho thấy nhà đầu tư nên tránh đối diện với các rủi ro bởi chúng đang ở mức rất cao, bởi vậy, hành vi phù hợp nên là nắm giữ lượng lớn tiền mặt và giảm tỷ trọng cổ phiếu. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng việc nắm giữ bao nhiêu cổ phiếu, bao nhiêu tiền mặt lại phụ thuộc vào chiến lược đầu tư của từng tổ chức, cá nhân. Với những nhà đầu tư theo đuổi chiến lược dài hạn, chấp nhận rủi ro cao, chịu đựng được biến động mạnh của thị trường, tỷ trọng tiền mặt tối đa mà họ tăng lên chỉ ở mức 20-30%, trong khi đó, những nhà đầu tư năng động và không chấp nhận rủi ro cao có thể nâng tỷ trọng tiền mặt lên tới 70-80% trong các giai đoạn thị trường có biến cố lớn. Do đó, mỗi người cần lựa chọn tỷ lệ cổ phiếu hoặc tiền mặt ở từng giai đoạn sao cho phù hợp với khẩu vị rủi ro của bản thân.

Ứng dụng của mô hình TARA

Có kế hoạt chốt lời sớm để tránh mất lãi hoặc thua lỗ

Mô hình TARA cho phép nhà đầu tư dự đoán một cách có hệ thống những biến cố có thể xảy ra trên thị trường để chủ động có các biện pháp phòng ngừa rủi ro. Để có quyết định phù hợp trong từng giai đoạn, thay vì chỉ nhìn vào mô hình TARA của hiện tại, nhà đầu tư cần so sánh kết quả đang có với kết quả phân tích bằng TARA ở các giai đoạn trước. Nếu các điểm biểu diễn có xu hướng di chuyển về bên phải và hướng lên trên theo thời gian thì khả năng thị trường chuyển biến xấu là rất cao. Khi đó, nhà đầu tư nên chủ động chốt lời các cổ phiếu đã đạt kì vọng, bán các cổ phiếu có beta cao hoặc thậm chí cắt lỗ sớm hơn với các khoản đầu tư không như kì vọng. Việc này giúp nhà đầu tư có thể bảo vệ được lợi nhuận hoặc phòng tránh những khoản lỗ quá lớn đối với danh mục của bản thân, đồng thời có một khoản vốn để quay lại thị trường trong những thời điểm giá cổ phiếu đã chiết khấu sâu.

Lựa chọn thời điểm thích hợp để quay lại thị trường

Không chỉ có ứng dụng trong thị trường chuyển xấu, mô hình TARA còn được sử dụng để xác định thời điểm quay trở lại thị trường sau một giai đoạn tiêu cực. Tương tự như việc so sánh và nhận diện rủi ro tăng trên mô hình TARA ở trường hợp trên, khi nhận thấy các điểm biểu diễn biến cố bắt đầu dịch chuyển về bên trái và xuống dưới, nghĩa là rủi ro thị trường bắt đầu giảm đi, đó có thể là chỉ báo cho thấy thị trường sẽ tạo đáy và nhà đầu tư có thể suy nghĩ về việc giải ngân trở lại với các cổ phiếu mục tiêu.

Ví dụ: Hình 2 và 3 dưới đây biểu diễn mô hình TARA cho thời điểm ngày 15/04 và ngày 11/05 năm 2024. Có thể thấy, vào thời điểm giữa tháng 5, các điểm biểu diễn có xu hướng dịch chuyển về phía bên trái và bên dưới so với thời điểm giữa tháng 4, cho thấy rủi ro từ các biến cố của thị trường có xu hướng giảm nhẹ trong tháng 5. Trên thực tế, cuối tháng 4 năm 2024 là giai đoạn căng thẳng cao độ về tỷ giá và SBV đã thực hiện hàng loạt động thái như bán tín phiếu, bán USD trong khi thế giới lo ngại chiến tranh Trung Đông có thể leo thang thành đối đấu trực tiếp giữa hai cường quốc quân sự khu vực là Israel và Iran và đẩy giá dầu, giá vận tải lên cao. Các biến số này trong tháng 5 tuy vẫn chưa được giải quyết triệt để nhưng đã phần nào hạ nhiệt, và quan trọng hơn, thị trường đã có một giai đoạn hấp thụ các thông tin xấu nên tác động của chúng không nghiêm trọng hơn nữa. Giá của các cổ phiếu đã giảm và thanh khoản thị trường cũng đã thấp hơn giai đoạn trước. Bởi vậy, nhà đầu tư có thể cân nhắc về sự quay trở lại thị trường chứng khoán ở thời điểm giữa tháng 05 năm 2024

Hình 1: Mô hình TARA vào thời điểm 15/04/2024

Hình 2: Mô hình TARA vào thời điểm 11/05/2024

Đến thời điểm 15/06/2023, phần lớn các biến số đã giảm bớt khả năng ảnh hưởng và mức độ tác động đến thị trường. Thực tế, thị trường trong tháng 6 đã phục hồi cả về thanh khoản (lượng) và điểm số (giá) so với tháng 5. Nhiều cổ phiếu đã có mức tăng giá mạnh mẽ kể từ đáy 4/2024 như REE, HPG, FPT… Tuy nhiên, vẫn còn khá nhiều cổ phiếu vẫn ở trong giai đoạn tích luỹ, giá đi ngang trong một biên độ hẹp. Bởi vậy, cơ hội tham gia thị trường vẫn còn khá sáng sủa cho các nhà đầu tư trung và dài hạn. Điều quan trọng nhất lúc này là chọn đúng ngành có triển vọng tăng trưởng và chọn đúng cổ phiếu đang tích luỹ giá, tránh những cổ phiếu đã tăng giá quá nhiều trong 2 tháng trở lại đây.

Hình 3: Mô hình TARA vào thời điểm 15/06/2024

Tránh mua vào ở những thị trường tăng nóng hoặc có dấu hiệu tạo đỉnh

Chúng ta hay đặt câu hỏi khi nào nên mua hoặc khi nào nên bán, nhưng chẳng mấy ai hỏi rằng khi nào thì nên ngừng mua. Biết khi nào nên ngừng mua chính là một kĩ năng quan trọng để quản trị rủi ro.  Khi rủi ro không giảm xuống nữa, đi ngang hoặc có dấu hiệu tăng lên, đó là lúc chúng ta không nên mua vào cổ phiếu. Khi phần lớn các biến số bất lợi đi về vùng chấp nhận (accept), thị trường có thể đã đi vào một vùng giá cao. Nếu các biến số có xu hướng gia tăng xác suất và mức độ ảnh hưởng bất lợi lên thị trường, trong khi chỉ số chứng khoán vẫn tăng, giá cổ phiếu vẫn được giao dịch ở mức cao nhưng thanh khoản không tăng mạnh hoặc thậm chí giảm đi, đó có thể là dấu hiệu tạo đỉnh ngắn hạn của thị trường hoặc giá cổ phiếu. Đó không phải một điểm mua lí tưởng cho một nhà đầu tư trung và dài hạn.

5. Bàn luận thêm về các yếu tố của kinh tế vĩ mô

Mô hình TARA có thể giúp nhà đầu tư nhận diện và đánh giá rủi ro thị trường một cách nhanh chóng và khá toàn diện. Theo tìm hiểu của người viết, mô hình này được nhiều quỹ đầu tư lớn trên thị trường sử dụng để quản trị rủi ro thị trường trong hoạt động quản lý danh mục. Khi kết hợp mô hình TARA với việc đánh giá chất lượng doanh nghiệp và định giá cổ phiếu, cũng như kết hợp với các công cụ phân tích kỹ thuật, nhà đầu tư có thể nhận diện chính xác những thời điểm để giải ngân hoặc phòng ngừa rủi ro cho danh mục. Để sử dụng hiệu quả mô hình, nhà đầu tư cần chủ động thiết lập danh sách các biến số và có những đánh giá để đưa ra hành động phù hợp với chiến lược và danh mục đầu tư.

Không dễ dàng để theo dõi rất nhiều biến số khác nhau của thị trường, liệu có những chỉ số “chìa khoá” để nhà đầu tư tập trung nguồn lực vào đó thay vì dàn trải quá nhiều hay không? May mắn là có. Nếu việc theo dõi khoảng 10 chỉ số cùng lúc là quá khó nhọc với anh chị em, hãy bắt đầu từ hai biến số thôi: “Lãi suất” và “Tỷ giá”. Sẽ cần một bài viết dài hơn để giải thích được lí do tại sao lãi suất lại quan trọng đến vậy với thị trường chứng khoán. Nhưng đứng ở góc độ quản trị rủi ro, khi lãi suất tăng hoặc tỷ giá tăng mạnh, thị trường chứng khoán có thể bị ảnh hưởng tiêu cực. Ngược lại, khi tỷ giá hạ nhiệt, lãi suất giảm thấp, thị trường chứng khoán sẽ được hỗ trợ rất nhiều.

 

Không phải lúc nào cũng có thể mua vào cổ phiếu hay các chứng chỉ quỹ đầu tư vào cổ phiếu.

Chúng ta thích ru ngủ nhau rằng: “thị trường luôn đi lên trong dài hạn” để rồi cẩu thả đặt những lệnh mua cổ phiếu với định giá “trên trời”, sau đó nhìn tài sản bốc hơi và tự an ủi: “Mình đầu tư dài hạn. Kệ nó. Thị trường luôn đi lên trong dài hạn.” và vòng xoáy thua lỗ lại kéo dài. Nếu đơn giản như vậy thì sao Warren Buffet có lúc cầm hàng chục triệu USD trong khi thị trường có hàng trăm cổ phiếu đang tăng trưởng rất tốt? Bởi vì mọi tài sản đều có định giá của nó và không phải lúc nào cũng có thể mua vào cổ phiếu hoặc các chứng chỉ quỹ đầu tư cổ phiếu. Phần lớn anh chị em đang đọc bài viết này đều chưa có được tự do tài chính, ai biết được liệu chúng ta có phải cần tới số tiền kia để xây nhà, chữa bệnh hay cứu vãn sự nghiệp vào ngay lúc thị trường chứng khoán giảm điểm một cách thê thảm? Do đó, đừng ném tiền vào thị trường một cách bừa bãi.

Vậy tại sao nhà đầu tư thua lỗ? Bởi vì nhà đầu tư đó mua giá cao và bán giá thấp.

Tại sao lại mua cao bán thấp? Bởi vì khi mua, nhà đầu tư đó đã không nhìn ra rủi ro của vị thế mà họ bước vào.

Thị trường và nền kinh tế có tính tuần hoàn. Dựa theo tốc độ tăng giảm của GDP và lạm phát, có thể chia trạng thái của nền kinh tế thành 4 pha chính:

-       Phục hồi: GDP được kích thích tăng trường, lạm phát thấp

-       Tăng nóng: GDP tăng cao, lạm phát cao

-       Đình lạm: GDP giảm thấp, lạm phát cao

-       Tăng phát: GDP có tăng trưởng và nhưng lạm phát thấp hoặc giảm phát

Hình 4. Mô hình của Merry Lynch về các lớp tài sản tăng trường mạnh mẽ trong từng pha của nền kinh tế.

Trong 4 pha của một chu kì kinh tế, có hai giai đoạn lớp cổ phiếu tăng trưởng mạnh, từ khi kinh tế phục hồi cho tới khi tăng trưởng nóng. Muốn tối ưu hoá lợi nhuận, việc mua vào đối với lớp cổ phiếu nên được diễn ra trong giai đoạn tăng phát trước đó hoặc trong giai đoạn kinh tế ở nửa đầu pha phục hồi. Cần lưu ý rằng, trong một pha phục hồi của nền kinh tế, sẽ có những nhóm ngành được hưởng lợi trước và tăng giá trước. Do đó, mua gì và mua ở giá nào sẽ phụ thuộc vào định giá hoặc vận động giá trước đó của cổ phiếu mà anh chị em quan tâm. Và đừng bao giờ bỏ qua yếu tố nội tại của doanh nghiệp. Suy cho cùng, đầu tư chứng khoán là đầu tư vào doanh nghiệp nên hãy hiểu về doanh nghiệp trước khi xuống tiền đầu tư.

 Không ai đoán được thị trường ngày mai sẽ ra sao, nhưng nó sẽ tăng hay giảm trong một tương lai gần thì hoàn toàn có thể dự phóng. Rủi ro có thể là thách thức, cũng có thể là cơ hội. Muốn nắm bắt cơ hội, hãy hiểu biết nhiều hơn và làm việc chăm chỉ hơn. Thị trường có rất nhiều quà, nhưng lười biếng thì chỉ nhận được hòn than.

 Hi vọng bài viết này có thể giúp ích cho anh chị em trong các hoạt động đầu tư sắp tới.

Thân ái.

**********************

File mô hình TARA

https://docs.google.com/spreadsheets/d/1-KUZDMuu8dE6rP93n_Y_8g5l2pJq8C0j/edit?usp=sharing&ouid=112406723516925963049&rtpof=true&sd=true